Mo Yan / Yaşam ve Ölüm Yorgunu / kitap

Mo Yan / yaşam ve ölüm yorgunu / kitap / çeviri: erdem kurtuldu

dört beş yıl önce okuduğum, ve farklı bir bakış açısıyla fırsat bulursam yeniden okumak istediğim, 935 sayfalık, yarım kg.dan fazla ağırlıkta:) kütüphanenimizdeki romanların en kalını olmaya aday olan:) epik roman. Ancak uzunluğuna rağmen, benim kişisel yorumuma göre akıcılığı güçlü, dili oldukça öz. okurları tarafından okunma süresinin, yazarı tarafından yazılma süresinden daha fazla olabileceğini düşündüğüm ender kitaplardan biri belki. Mo yan kitabın sonunda kırküç günde elli kalemle yazdığı kitabın aslen kırküç yıllık birikime dayandığından bahsediyor. 2012 Nobel edebiyat ödülünü almış olan romanda, Çin kültür devrimi ve etkilerinin yarım asırlık tanıklığı da söz konusu.

İnsan olan ömrünün sonlanmasının ardından, her ölümden sonra dünyaya yeniden gönderilen ana karakter ximen nao’nun karakter değişimi ve tanıklıkları, beş farklı hayvana dönüşme sürecinde insan-hayvan kesişimselliği ve iç içeliğiyle oldukça etkileyici bir fabl diliyle aktarılıyor. Ximen Nao’nun yaşama yeniden döndüğü her hayvan hali, bir önceki hayvan halinin yaşam deneyimlerinden de izler taşıyor. Kendisinin insan olan ailesi ile olan ilişkilerinin, yeniden yaşama döndüğü hayvan kimliklerinde de farklı formlarda devam etmesi, anlatıda ilginç biraradalıkları da beraberinde getiriyor. Yıllarla Değişen Hayvan kimliklerinin, başlangıçtaki insan ailesinin, dostlarının, rakiplerinin, düşmanlarının yaşlanma süreçlerine ve acılı yazgılarına tanıklığı ilişki ağlarını da kuvvetlendiriyor. İnsan olarak öldürülmesinin ardından Sırasıyla eşek, boğa, domuz, köpek ve maymun kimlikleriyle yaşama yeniden dönen ximen nao’nun tüm insan ve hayvan kimliklerindeki ruhsal gelişme ve olgunlaşma süreci, budist öğretinin evreleri ile de tutarlılık gösteriyor.

1950 itibariyle, iki yıl boyunca Cehennemin Efendisi Yama, ırgatlarına iyi davranmasıyla nam salmış Ximen Nao’ya, iktidarı yeni ele geçirmiş köylülerin kendisini neden idam ettiklerini itiraf ettirmek için her türlü işkenceyi uyguluyor. Ama Ximen Nao, cehennem ateşinde yakılma cezasını çektikten sonra bile masum olduğu iddiasını sürdürünce Cehennemin Efendisi Yama pes ederek onun eski topraklarına dönmesine izin veriyor. Ximen Nao yeniden hayata geldiğinde insan olarak değil eşek olarak doğduğunu anlıyor. Çünkü Cehennemin Efendisi Yama kalpleri kinle dolu ruhların (kendisini öldürenlere olan kini) yeniden insan olarak doğmalarını istemiyor ve o ruhları hayvan olarak yeniden dünyaya gönderiyor. Ancak eşek olduğu dönemde de aşamadığı Öfkesi ve kini öldürülerek cezalandırılmasına sebep oluyor. Bu evre (eşek) karakterin budist öğretisindeki Dukkha evresini temsil ediyor. Dördüncü hayvan olan köpek yaşamında ise, İnsan olan çevresinin yaşadığı acıların ve çöküşlerinin tanıklığı ile yaşam isteğinin kininin tamamen yok olması ve kendisini ölüme bırakması söz konusu. Ximen Nao son reenkarnasyonunda ise, şaşırtıcı bir bellek gücüne ve dil öğrenme yeteneğine sahip olan koca kafalı bir oğlan çocuğu olarak dünyaya geliyor. tüm hayvan kimliklerinde yaşadığı öğrenme ve deneyimleme süreçlerinden sonra cehennemin efendisi yama tarafından ödüllendirilerek ulaştığı ve bir çocuk olarak başlayan arınmış bu bilge kişiliği, dönüşümünün son evresi olarak düşünülse de, aslında yaşam döngüsünün de başını da oluşturuyor.

Bundan sonraki Ximen nao’nun hayvan kimliklerine detaylı olarak değinen bölüm, Çile Maden’in makalesinden alınmıştır.

“Mo Yan’in “Yaşam Ve Ölüm Yorgunu” Adlı Romanının Türkçeye Çevirisinin Kuramsal Açıdan İncelenmesi”

…………………. Kendisine haksızlık edildiğini savunan karakter, Yama tarafından beş kere ve beş farklı hayvan şekliyle dünyaya yeniden gönderilir. Dünyaya geldiğinde kendisini öldüren insanları bilip onlardan öç almak isteyen karakter, kin ve nefretinin ilk günkü kadar taze olması için dünyaya her gelişinde hafızasının sildirilmesine karşı çıkar. Romanda yaşam ve ölüm arasındaki mücadele ele alınırken, her yaşam bir ölümle sonlandırılmış hissi verilir. Ancak aslında bir hikâyenin sonu başka bir hikâyenin başlangıcını temsil ederek, her bitişin yeni bir başlangıç olduğu, ölenin sadece beden olduğu ruhun ise başka sıfatlarla yaşamaya devam eden bir sonsuzluk olduğu işlenir.

Dünyaya ilk eşek olarak gönderilen karakter, olay örgüsüne göre bir şekilde öldürüldüğü topraklara geri gelir. İnsanlara karşı kini henüz çok taze olan eşek, haksızlıkla öldürüldüğüne inanır, bundan dolayı hırslı, inatçı, sahibini dinlemez olarak anlatılır. Ona bu haksızlığı yapan herkese karşı öfke doludur. Gözü ve aklı kendi haklılığından başka hiçbir şeyi görmez ve düşünmez durumdadır. Öfkesi kendisinin ve sahibinin başına bir sürü bela getirir ve sonunda öldürülerek cezalandırılır. Bu evre karakterin Dukkha evresini temsil eder. Yaşamın acılarını anlayan karakter, arzu ve isteklerinden dolayı yine öfkesine yenik düşmüştür.

Gözlerini ikinci kere Yama’nın yanında açan karakter hala suçsuz olduğunu savunur ve bu sefer dünyaya gözlerini bir boğa olarak açar. İlk günkü kadar olmasa da insanlara karşı hala sinirli ve öfke doludur. Boğa olarak sahibine oldukça sadık ve yardımsever durumdadır ancak kini de sürmektedir. Öfkeli boğa, köydeki insanların zamanla siyasi ve ticari olaylardan dolayı değişimlerine, eski ailesi ve çocuklarının yaşamlarına, mutluluklarına, hatalarına kısacası hayatlarındaki değişimlere tanık olur ve onların yaşadığı gerçekler karşısında kendi öfkesinden utanç duymaya başlar. Sahibi tarafından tarlada yoğun olarak çalıştırılan boğa zamanla yaşlanır, açlık ve sefaletle boğuşan halk tarafından yenilmek üzere bir şekilde yeniden öldürülür. Bu bölümde anlatılan olaylar bize karakterin Samudaya evresine geçtiğini, arzu ve isteklerinin ona acı verdiğini anlamaya başladığını gösterir.

Üçüncü reenkarnasyonunda dünyaya bir domuz olarak gönderilen karakterin gittikçe öfkesini kaybettiğini görürüz. Artık hayvan olmayı kabullenmiş olarak karşımıza çıkan Ximen Nao’nun bu hayatı öncekilerden daha çabuk kabul etmesine tanık oluruz. Artık insanlara karşı öfkesini bir kenara bırakmasının yanı sıra onlara minnet duymaya başlamıştır. Bakımından ve yaşamından hoşnut durumda olan domuz, o dönem hayvanlar için gerçekleştirilen ekonomik ve siyasal olaylardan dolayı el üstünde tutulurken, hikâyenin sonuna doğru dengeler yer değiştirir. Karakter içindeki kinin tersine yufka yürekli bir domuz olarak buz üstünde oynarken suya düşen çocukları donmaktan kurtarıp, kendisi donarak ama kahraman unvanıyla ölür. Bu bölümde ise karakterin Nirodha evresine geçtiğine tanık oluruz. İyilik yaparak ölen domuzun, istek ve arzularından arınarak acıdan da arındığını görürüz.

Köpek olarak dünyaya tekrar gönderilen karakter, dördüncü reenkarnasyon evresindedir artık. Kendisinde kinden eser kalmamıştır. Tanık olduğu olaylar ona yaşamanın aslında daha zor olduğunu öğretmiştir. Çevresindeki insanların onun gözleri önünde yaşadıkları acılar karakterin duygusal ruh halini daha çok ortaya çıkarmıştır. Çevresindekilerin acı çektiğini görmek onda yaşama dair bir istek bırakmamıştır ve kendisini yine ölümün kollarına bırakmıştır. Bu bölüm karakterin yaşadığı Magga evresinin başlangıcıdır.

Gözlerinde Yama tarafından ufak tefek kin kırıntıları kaldığı düşünülen karakter, dünyaya son olarak bir maymun sıfatıyla 2 yıllık gönderilir ve bir kaza sonucu vurularak ölür. Son arınmasını gerçekleştiren karakterin bu son bölümde “Sekiz Aşamalı Asil Yol” sayesinde acılarından kurtulup arındığını görürüz. Karakter içerisinde doğru düşünce, doğru amaç, doğru söz, doğru anlayış, doğru kazanç, doğru eylem, tam uyanıklık ve doğru odaklanmayı hissederek acılarından kurtulmuş, arınmış ve bilge bir kişi olarak Yama tarafından ödüllendirilir ve hayata bir insan olarak gönderilir. Dönüşümün son evresine girdiği düşünülen karakter, aslında yaşamsal döngüsüne en baştan başlar. ………………